Πέριξ του Πιτυούς, για πολλούς παλιούς οικισμούς, πηγάδια και σπηλιές διασώζονται ιστορίες για θαμμένους θησαυρούς. Από τα Άρια και το Φαρδύ Πηγάδι ως το Φλώρι και τα Γεμέλικα, αρκετές θέσεις γύρω από το χωριό έχουν –και όχι άδικα– τη φήμη ότι κάποτε έκρυβαν χρυσό. Οι Γενοβέζοι, όταν εγκατέλειψαν το Πιτυός, λέγεται πως έκρυψαν τα πλούτη τους. Το ίδιο και οι Τούρκοι αργότερα. Οι ντόπιοι, φοβούμενοι τις πειρατικές επιδρομές, έθαβαν τα χρυσαφικά τους, ενώ την περίοδο της Κατοχής κάποιοι πριν φύγουν πρόσφυγες στη Μέση Ανατολή, έκρυψαν κι εκείνοι ό,τι πολύτιμο είχαν.

Με τα χρόνια, το Πιτυός και η ευρύτερη περιοχή γέμισαν με ιστορίες για κρυμμένους θησαυρούς και μύθους που χάνονται στα βάθη των αιώνων. Οι αφηγήσεις για χρυσά νομίσματα, βασιλικά πλούτη και καλά κρυμμένα μυστικά τροφοδότησαν τη φαντασία των κατοίκων, αλλά και το ενδιαφέρον φιλόδοξων χρυσοθήρων, που ακόμη και στις μέρες μας περιπλανιούνται στην περιοχή με ανιχνευτές μετάλλων ή με τσάπες, ελπίζοντας να βρουν το χαμένο χρυσάφι.

«Όπως τώρα πάμε τα λεφτά στην τράπεζα, τότε τα πηγαίνανε του Παπά-ληστή», μου αφηγήθηκε ο εβδομηνταεπτάχρονος Αργύρης Λιόβαρης, μεταφέροντας μια παλιά -σχεδόν ξεχασμένη από όλους- ιστορία, όπως την είχε ακούσει κάποτε από τον γέρο Παναγιώτη Μιθρή. «Ο Παπά-ληστής ήταν ειδικός και τον ξέραν όλοι. Έβγαζε τον ντελάλη και γύριζε το χωριό φωνάζοντας “αύριο θα πάω να κρύψω τα λεφτά”. Έπρεπε να νηστέψει σαράντα μέρες, μετά να μετρήσουν τα λεφτά, να τα καταγράψουν και να πάνε όλοι μαζί να τα κρύψουν, γιατί οι Σαρακινοί έβγαιναν, σφάζαν, ληστεύαν και φορτώναν τα καράβια».

«Αφού όλοι γνώριζαν πού ήταν κρυμμένα τα λεφτά, γιατί δεν τα έκλεβαν;» ρώτησα. «Ήταν αποδεδειγμένο πως όποιος τα ’κλεβε δεν θα γλίτωνε, δεν θα ζούσε. Ο Παπά-ληστής είχε διαβάσει ψαλμοκατάρες, που τις φοβόταν όλο το χωριό», απάντησε. «Για να πάνε να πάρουν πίσω τα λεφτά, έπρεπε πάλι ο Παπά-ληστής να νηστέψει σαράντα ημέρες και μετά όλοι μαζί πήγαιναν στις κρυψώνες». Εκεί διάβαζε ευχές και μόνο τότε τα κρυμμένα λεφτά μπορούσαν να επιστραφούν στους κατόχους τους.

«Οι παπάδες όμως αυτοί πεθάνανε κι έμειναν τα κρυμμένα λεφτά, αλλά από φόβο δεν τα άγγιξε κανένας», συνέχισε ο Λιόβαρης, δίνοντας τη δική του εξήγηση για τους πολλούς θαμμένους θησαυρούς στην ευρύτερη περιοχή του Πιτυούς. «Οι θησαυροί είναι οι παλιές τράπεζες», επέμεινε, αναφέροντας ιστορίες για κρυμμένα πλούτη στον Χαμόσπηλο, στο εξωκλήσι του Άη Γιώργη του Φλωριανού, στα Άρια, αλλά και σε μια μικρή σπηλιά στα Γεμέλικα.

Εκεί κοντά είχαν τα πεθερικά του μερικά λιόδεντρα. Μια μέρα, η πεθερά του μπήκε στη σπηλιά για να προστατευθεί από μια δυνατή νεροποντή και τότε πρόσεξε λίγο τσιμέντο στην είσοδο της σπηλιάς. Υποψιάστηκε ότι κάτι κρυβόταν εκεί και το είπε στον σύζυγό της. Εκείνος αρχικά δεν την πίστεψε, αλλά, καθώς το ξανασκεφτόταν, έκανε το λάθος να το αναφέρει το βράδυ στους συγχωριανούς του στο καφενείο. Την επόμενη μέρα πήρε μια αξίνα και πήγε να ψάξει στη σπηλιά. Όταν όμως έφτασε, η είσοδος ήταν ήδη σκαμμένη…

Οι αφηγήσεις για κρυμμένα χρήματα δεν τελειώνουν εκεί. Ένας άλλος γνωστός θησαυρός βρισκόταν στα Άρια. Ο Γιάνναρος Αποστολής, παππούς του Αργύρη Λιόβαρη, διατηρούσε εκεί μια μάντρα με ζώα. Ο εγγονός του, σημερινός φούρναρης του Πιτυούς, Γιάννης Αποστολής, θυμάται: «Στο πηγαδάκι στα Άρια υπήρχε μια πλάκα, πατούσαν πάνω της για να ανεσύρουν το νερό με τη σίκλα και να ποτίσουν τα κατσικιά. Η πέτρα κούναγε δεξιά-αριστερά, και συχνά ο παππούς έβαζε κανένα πετραδάκι από κάτω για να τη σταθεροποιήσει. Κανένας όμως δεν τόλμησε να σηκώσει την πέτρα. Από κάτω της ήταν το χρήμα». Ένα βράδυ όμως, κάποιοι άφοβοι πήγαν, σήκωσαν την πέτρα και βρήκαν τα κρυμμένα νομίσματα. Μάλλον για να μετριάσουν τις συνέπειες της πράξης τους, άφησαν πάνω στην πλάκα «τρία μετζίτια» για τους νομείς της περιοχής.

«Όταν έφυγαν οι Τούρκοι από το Πιτυός, με την απελευθέρωση του νησιού, κάποιοι νομίζανε ότι το χρήμα το αφήσανε στην Παναγιά τη Σπηλιωτίνα», συμπλήρωσε ο Γιάννης Αποστολής. «Γι’ αυτό κατεδάφισαν την παλιά εκκλησία, αλλά χρήματα δεν βρήκαν». Κατόπιν οι Πιτυανοί έχτισαν καινούργια εκκλησία λίγο πιο πάνω και «μετά πήγαν στην Παναγιά τη Θεοτοκίνα και σκάψανε γύρω-γύρω. Βρήκαν κάποια κεραμίδια, τίποτα σημαντικό. Αργότερα, όταν αποφάσισαν να ανακαινίσουν την εκκλησία και άρχισαν εσωτερικά τις εργασίες, τότε βρήκαν το χρήμα».

Το πιθάρι που έκρυβε τις χρυσές λίρες από την Παναγία Θεοτοκίνα έχει πλέον μεταφερθεί στο κέντρο του χωριού. Μπορεί να είναι κοινό μυστικό «ότι υπήρχε χρυσός στο Πιτυός», αλλά υπήρχαν και περιπτώσεις όπου τα κρυμμένα πιθάρια δεν έκρυβαν πλούτη ή τιμαλφή, αλλά την αγροτική παραγωγή των ντόπιων. «Έβρισκαν κιούπια στις χαλικουριές, αλλά δεν είχαν πάντα λίρες, μόνον το κρυμμένο λάδι και το κρυμμένο κρασί, για να μην τα πάρει ο Τούρκος» επεσήμανε μια πυτιανή νοικοκυρά.

Αναμφίβολα, η περιοχή του Πιτυούς που έχει συνδεθεί περισσότερο από κάθε άλλη με ιστορίες για κρυμμένους θησαυρούς είναι ο αρχαίος αγροτοποιμενικός οικισμός του Φαρδιού Πηγαδιού, εκεί όπου, σύμφωνα με την παράδοση, βρισκόταν το βασίλειο του Ανήλιου Βασιλιά. Το 1961, ο αείμνηστος πιτυανός δάσκαλος Γεώργιος Χειλάς είχε καταγράψει σε άρθρο του όσα πίστευαν οι συγχωριανοί του για το Φαρδύ Πηγάδι και τους θησαυρούς του. Σήμερα, οι πιο ηλικιωμένοι στο χωριό θυμούνται ακόμη τις διηγήσεις για τη «γουρούνα με τα δώδεκα γουρουνάκια», για τη «χρυσή ανέμη της βασίλισσας» και, βεβαίως, για την περίφημη «εμπροστοπίσινη χαλικουριά». Η φήμη των θαμμένων θησαυρών του Φαρδιού Πηγαδιού ξεπέρασε τα όρια όχι μόνο του Πιτυούς και της Χίου, αλλά και της χώρας, προσελκύοντας κατά καιρούς χρυσοθήρες, ακόμη και από το εξωτερικό!

Πολλοί Πιτυανοί πίστευαν ότι στο Φαρδύ Πηγάδι —στο ίδιο το όρυγμα, όχι στην ευρύτερη περιοχή— ήταν θαμμένος χρυσός. Αυτός ήταν και ο λόγος που το πηγάδι σκάφτηκε και ουσιαστικά καταστράφηκε από τους ντόπιους τσοπάνηδες. Αργότερα, το 1957, σχεδόν στο ίδιο σημείο, κατασκευάστηκε μια δεξαμενή κατά την προεδρία του Γεωργίου Κουρούνη. Στο Φαρδύ Πηγάδι δεν βρέθηκε τίποτα αξίας, και γι’ αυτό κάποιοι υποστηρίζουν ότι το κρυμμένο χρυσάφι μπορεί να βρίσκεται σε ένα από τα άλλα δύο πηγάδια της περιοχής: την Ξεροπηγάδα ή σε ένα άλλο, που λέγεται ότι κατασκευάστηκε από τον Τούρκο Μαχουμούτη.

Ο γιος του Γεωργίου Κουρούνη, ο ενενηντατετράχρονος σήμερα Νίκος Κουρούνης, έγραψε το 2020 για τον αινιγματικό χρησμό της «εμπροστοπίσινης χαλικουριάς» και σημείωσε την ισχυρή πεποίθηση ότι η «χρυσή ανέμη της βασίλισσας» κρυβόταν στους λιθοσωρούς του Φαρδιού Πηγαδιού. «Κατά καιρούς, ντόπιοι και ξένοι περιηγητές επισκέπτονται την περιοχή και ανασκάπτουν τις χαλικουριές. Κάποια από τα ανοίγματα που διαπιστώθηκαν σε αυτές από ποιμένες Πιτυανούς εικάζεται ότι κάτι περιείχαν».

Ακολουθώντας τα ίχνη αυτών των αφηγήσεων, επισκεφθήκαμε το Φαρδύ Πηγάδι μαζί με τον ογδονταδυάχρονο Παντελή Μαυριάνο. Καλός γνώστης της περιοχής, με πήγε στα τρία πηγάδια και στους τρεις μεγάλους λιθοσωρούς. «Ανατολή ηλίου, μύτη κυπαρισσίου, εμπροστοπίσινη χαλικουριά», μου υπενθύμισε τον χρησμό για τον κρυμμένο θησαυρό του Φαρδιού Πηγαδιού. Ποιος όμως από τους τρεις λιθοσωρούς έκρυβε τον περιβόητο θησαυρό; Πριν χρόνια, κάποιοι Πιτυανοί ποιμένες έκαναν μικρά ορύγματα στη μεσαία χαλικουριά, πιστεύοντας ότι αυτή ήταν η χρυσοφόρος «εμπροστοπίσινη», αλλά δεν βρήκαν τίποτα αξίας. Πάντως, σήμερα στο Φαρδύ Πηγάδι δεν υπάρχει κανένα κυπαρίσσι.

Καλύτερη τύχη φαίνεται ότι είχαν κάποιοι ξένοι —λόρδους τους λένε οι ντόπιοι— που κατέφθασαν γύρω στο 1960 στο «καφενείο της Κουρούναινας», στον Άγιο Σίδερο. Εκεί συνάντησαν τον τότε πρόεδρο της κοινότητας, Γιώργο Κουρούνη, και τον ρώτησαν πώς να πάνε στο Φαρδύ Πηγάδι. Ο Κουρούνης ζήτησε από ένα τσοπανόπουλο, τον συγχωρεμένο Κωστή Μαυριάνο, να τους συνοδεύσει, όπως και έγινε. Το επόμενο πρωί, όταν ο Κωστής ανέβηκε ξανά στο Φαρδύ Πηγάδι για να ποτίσει τα ζώα του, είδε τη νοτινή χαλικουριά ανοιγμένη, όπως μας είπε ο Λιόβαρης, που θυμάται αμυδρά το άδειο πιθάρι παραδίπλα από τον λιθοσωρό. «Στην κορυφή της χαλικουριάς σκάψαν λίγο οι ξένοι και βρήκαν το πιθαράκι με το χρήμα, το οποίο πήραν. Το σημάδι έμεινε μέχρι τα τελευταία χρόνια», πρόσθεσε ο Αποστολής.

Αρχές Μαρτίου 2010 έγινε η πιο πρόσφατη και πιο εκτεταμένη λαθρανασκαφή στην περιοχή, στον τρίτο —το βορινό— λιθοσωρό, που μέχρι τότε είχε μείνει ανέπαφος. Ο αδερφός του Κωστή και του Παντελή, ο Ηλίας Μαυριάνος, είχε τη μάντρα του στο Φαρδύ Πηγάδι και κάποια μέρα παρατήρησε σκαψίματα στη χαλικουριά. «Πρέπει να έσκαβαν αρκετές ημέρες, είχαν και τσιλιαδόρο στο Γιαννάκι», ανέφερε η Άννα Στρατάκια, ιδιοκτήτρια του ιστορικού καφενείου του Αγίου Ισιδώρου.

Ενημερώθηκε η αστυνομία και ο Ηλίας ανέλαβε να οδηγήσει τους αστυνομικούς στο Φαρδύ Πηγάδι, από το μονοπάτι που ξεκινάει από τον Άγιο Σίδερο. «Πήγαμε σχεδόν σκοτάδι, 5-6 άτομα ήμασταν, ήταν βροχερή, χειμωνιάτικη βραδιά», θυμάται ο Ηλίας. «Δύσκολο να έρθουν απόψε με τέτοιο καιρό» τους είπε, καθώς ανηφόριζαν. Πράγματι, όταν έφτασαν στο Φαρδύ Πηγάδι, βρήκαν τη χαλικουριά σκαμμένη μέχρι τον πάτο και κάποια ξεχασμένα αντικείμενα. Κανένας άνθρωπος όμως δεν ήταν εκεί.

Πολλά λέγονται για αυτούς τους λαθρανασκαφείς. Άλλοι υποστηρίζουν ότι ήταν ντόπιοι και μάλιστα γνωστοί, ενώ άλλοι ότι ήταν αλλοδαποί μετανάστες, που μετά έφυγαν στην Αυστραλία. Άραγε υποψιάστηκαν ότι έγιναν αντιληπτοί και γι’ αυτό σταμάτησαν το σκάψιμο ή είχαν βρει τον πολυπόθητο θησαυρό και γι’ αυτό δεν εμφανίστηκαν ξανά στο Φαρδύ Πηγάδι;